{"id":1566,"date":"2020-03-08T07:59:53","date_gmt":"2020-03-08T07:59:53","guid":{"rendered":"https:\/\/makowski.info\/?p=1566"},"modified":"2020-03-08T09:02:33","modified_gmt":"2020-03-08T09:02:33","slug":"edukacja-mimikra","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/makowski.info\/?p=1566","title":{"rendered":"Edukacja albo mimikra\u2026"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

31 stycznia<\/a><\/strong> 2020 roku mia\u0142em wyg\u0142osi\u0107 toast. I nawet go napisa\u0142em, wa\u017cna uroczysto\u015b\u0107\u2026 Oto pocz\u0105tek.

Na rodzinnej imprezie jest zwykle kto\u015b, kto \u201esi\u0119 nie zachowa\u201d. Wytknie solenizantowi, \u017ce ten si\u0119 poprzednio upi\u0142, \u017ale prowadzi\u0142, \u017ce jest taki lub owaki. M\u00f3wi\u0105c wprost: cham \u2013 a nie go\u015b\u0107. Prostak, cho\u0107 z naszej rodziny niestety.
Dzi\u015b tym kim\u015b b\u0119d\u0119 ja. Wytkn\u0119 dostojnemu jubilatowi \u2013 bo spotykamy si\u0119 z okazji 90. urodzin s\u0142ynnego malarza \u2013 a dla niekt\u00f3rych nawet Mistrza \u2013 mego ojca Zbigniewa Konstantego Makowskiego. Dzi\u015b s\u0105 jego urodziny, okr\u0105g\u0142e: dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105te. By\u0142yby, gdyby do\u017cy\u0142, zmar\u0142 19 sierpnia<\/a><\/strong> ub. roku.
Wypijmy wi\u0119c.
I ot\u00f3\u017c wytykam mu. Nie to, \u017ce by\u0142 marnym ojcem, takich wspomnie\u0144 dzieci celebryt\u00f3w jest mn\u00f3stwo. Zacytujmy pana prof. Janusza Tazbira.<\/p>\n\n\n\n

Do innej kategorii nale\u017cy niekiedy potomstwo celebryt\u00f3w, \u017cal\u0105ce si\u0119 rzewnie, jak to ich ojciec czy matka, poch\u0142oni\u0119ci w\u0142asn\u0105 karier\u0105, nie zajmowali si\u0119 dzie\u0107mi. I jacy to byli okropni w domu i na co dzie\u0144.<\/em><\/p>Janusz Tazbir \u201ePlaga celebryt\u00f3w<\/a><\/strong>\u201d (pr. zbiorowa, 2013)<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n


I tak: wytykam mu. To mianowicie \u2013 w ksi\u0105\u017cce, kt\u00f3r\u0105, o zgrozo! w\u0142a\u015bnie wyda\u0142em \u2013 i\u017c by\u0142 trybikiem w tamtym procesie dziejowym, kt\u00f3ry zrobi\u0142 wiele z\u0142ego, wiemy. Ale nas dzi\u015b interesuje to, \u017ce z modernizmu \u2013 zrobi\u0142 socrealizm. Oraz z socjalizmu \u2013 totalitaryzm, nazywany czasem komunizmem, cz\u0119\u015bciej \u201edemokracj\u0105 ludow\u0105\u201d.
Wytykam mu, i\u017c \u2013 mimo, i\u017c on te\u017c wyr\u00f3s\u0142 \u201ez ludu\u201d \u2013 t\u0119 pi\u0119kn\u0105 ide\u0119 ludow\u0105, socjalistyczn\u0105, post\u0119pow\u0105, czy jakby\u015bmy jej nie nazwali \u2013 wyko\u015blawi\u0142. Zniszczy\u0142, przepoczwarzy\u0142. U-frankensteini\u0142 nawet.
Nie on sam przecie\u017c.
On \u2013 i inni. On: niewiele, by\u0142 tylko trybikiem, niedu\u017cym. Inni byli wi\u0119ksi, starsi \u2013 i wa\u017cniejsi. Miewali z\u0142e intencje, od razu. Te opowie\u015bci ju\u017c znamy \u2013 a mo\u017ce tylko tak si\u0119 nam wydaje? <\/p>\n\n\n\n

\u2026
Tu toast zako\u0144czmy \u2013 by\u0142 d\u0142u\u017cszy, forma wynika\u0142a z okoliczno\u015bci (wino, \u015bpiew), st\u0105d przerysowania\u2026 I przejd\u017amy do rzeczy wa\u017cniejszych. Napisa\u0142em pod koniec tej ksi\u0105\u017cki<\/a><\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

Wyjd\u017amy wi\u0119c troch\u0119 za daleko. Tutejsze elity od dawna, od przynajmniej XVIII wieku, s\u0105dz\u0119 \u2013 maj\u0105 mentalno\u015b\u0107 niewolnika. Mo\u017ce tylko s\u0142u\u017c\u0105cego. Ogrom przyczyn: s\u0142abo\u015b\u0107, a wreszcie i brak pa\u0144stwa, polityka zaborc\u00f3w, p\u00f3\u017aniej przecie\u017c i okupant\u00f3w, cz\u0119ste zmiany \u201eekip\u201d rz\u0105dz\u0105cych, zarz\u0105dzaj\u0105cych \u2013 z \u201eramienia\u201d obcych przecie\u017c\u2026
Ot, mimikra: barwy nadmiernie ochronne.
Kolega m\u00f3j ze studi\u00f3w, Wojtek Tygielski <\/a><\/strong>wyda\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119: \u201eW\u0142osi w Polsce XVI-XVII wieku. Utracona szansa na modernizacj\u0119<\/a><\/strong>\u201d (2005). Ju\u017c sam tytu\u0142 m\u00f3wi wiele o naszych relacjach \u201ez innymi\u201d. To ci inni \u2013 maj\u0105 nas uczy\u0107. A je\u015bli tego nie zrobi\u0105 \u2013 upadniemy.
I to wida\u0107 te\u017c w recenzjach ksi\u0105\u017cki: zaczynaj\u0105 si\u0119 zwykle pytaniem: czego W\u0142osi Polak\u00f3w nie nauczyli? <\/em>
To najkr\u00f3tsze mo\u017cliwe zdanie, mo\u017cna je odmienia\u0107 wielokrotnie. Na przyk\u0142ad tu: czego Towarzysze Radzieccy Polak\u00f3w nie nauczyli?
Czego nauczyli Zbigniewa? Nie wiem, ale si\u0119 domy\u015blam. Albo spekuluj\u0119\u2026<\/p>rozdz. \u201eNies\u0142uszne uog\u00f3lnienia<\/a><\/strong>\u201d, str. 225<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n


A p\u00f3\u017aniej przeczyta\u0142em \u2013 na \u015bwietnej stronie Ebenezera Roita \u201eKompromitacje<\/a><\/strong>\u201d \u2013 te zdania przecie\u017c i mego wyk\u0142adowcy, znakomitego historyka \u2013 i ironisty \u2013 Janusza Tazbira. I to pierwsze, dla mnie najwa\u017cniejsze.<\/p>\n\n\n\n

Zreszt\u0105 uwa\u017cam, \u017ce mamy tu w Polsce kompleks, kt\u00f3ry nazwa\u0142em \u201ekompleksem Timbuktu\u201d. Mianowicie wystarczy, \u017ceby kto\u015b napisa\u0142 co\u015b o Polsce w obcym j\u0119zyku, zaraz si\u0119 to t\u0142umaczy, cho\u0107by ksi\u0105\u017cka by\u0142a grubo g\u0142upsza od tego, co si\u0119 u nas pisze. Cieszymy si\u0119, \u017ce kto\u015b si\u0119 nami zajmuje\u2026 Ja sobie nie wyobra\u017cam, \u017ceby kto\u015b w Polsce napisa\u0142 histori\u0119 Anglii z b\u0142\u0119dami i \u017ceby zosta\u0142a ona przet\u0142umaczona w Anglii. Tymczasem to, co pisze Davies, Adam Zamoyski czy Beauvois, zawiera cz\u0119sto zasadnicze b\u0142\u0119dy. Czy czytali\u015bcie u Daviesa, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142a nazwa \u201eszlachta za\u015bciankowa\u201d? Ot\u00f3\u017c ten m\u0119drzec pisze, \u017ce szlachta budowa\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy ch\u0142opami i wznosi\u0142a takie wysokie \u015bciany, \u017ceby si\u0119 od ch\u0142op\u00f3w odgrodzi\u0107. Pan Davies twierdzi te\u017c, \u017ce magnaci polscy post\u0119powali nie fair<\/strong>, bo w walkach w XVII wieku u\u017cywali oddzia\u0142\u00f3w uzbrojonych czarownic! S\u0142owo daj\u0119! Gdyby co\u015b takiego napisa\u0142 Polak, to na d\u0142ugie lata by\u0142by narodowym po\u015bmiewiskiem!<\/em><\/p>Ebenezer Roit \u201eNorman Davies siedzi od trzydziestu lat za \u015bcian\u0105 albo chwyt psychologiczny<\/a><\/strong>\u201d<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n


Pomi\u0144my bajania Daviesa \u2013 sk\u0105din\u0105d urocze<\/em> (tak, ironia), gor\u0105co polecam ca\u0142y wpis. Zosta\u0144my przy owym \u201ekompleksie Timbuktu\u201d (albo mojej mimikrze \u2013 a jest i termin \u201emimikra kulturowa<\/a><\/strong>\u201d). Zosta\u0144my przy \u201eedukatorach z zewn\u0105trz\u201d. Pomog\u0105 nam reprodukcje malarstwa radzieckiego, ze zbior\u00f3w Zbigniewa, jedn\u0105 czarno-bia\u0142\u0105 da\u0142em w ksi\u0105\u017cce; tu s\u0105 wszystkie, jakie mam, w galerii na dole. Oto pomoce szkolne gorliwego drugoklasisty (1951\/52).<\/p>\n\n\n\n

W poodwil\u017cowej, a cz\u0119sto i potransformacyjnej wizji historii okres socrealizmu to cz\u0119sto czarna plama, rozdzia\u0142, kt\u00f3ry nale\u017cy zapomnie\u0107, wyrwa w rozwoju nowoczesnej sztuki. Tymczasem socrealizm w polskiej sztuce nie jest ani czarn\u0105 dziur\u0105, ani jednolitym czasem ta\u015bmowo wytwarzanych produkcyjniak\u00f3w. Arbitralnie okre\u015blane, a zarazem m\u0119tne cechy, takie jak ideowo\u015b\u0107 czy forma narodowa, pozwala\u0142y niekiedy na rozszczelnienie socrealistycznej konwencji. A jak pokazali Wojciech W\u0142odarczyk<\/a><\/strong> i Boris Groys<\/a><\/strong>, socrealizm nie tyle zaprzecza\u0142 awangardowej tradycji, ile stanowi\u0142 jej konsekwencj\u0119. Dramatycznie odmienny formalnie od tradycji przedwojennego konstruktywizmu, zbli\u017ca\u0142 si\u0119 do niego w spo\u0142ecznym pojmowaniu roli sztuki, artysty, a poniek\u0105d i dzie\u0142a, w kt\u00f3rym zatraca si\u0119 indywidualne pi\u0119tno autora.<\/em><\/p>Piotr Policht \u201eSzorstka przyja\u017a\u0144. Socrealizm i awangarda<\/a><\/strong>\u201d<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n


\u201eRozszczelnienie\u201d? Zak\u0142ada\u0142oby, \u017ce ludzie akceptowali \u2013 z przymusu. I, gdy mogli, wstawiali szprychy w ko\u0142a.<\/em> Owszem, byli i tacy, mo\u017ce nawet wi\u0119kszo\u015b\u0107. Lecz nie tylko. Ustr\u00f3j pokazywa\u0142 i sw\u0105 przyjemniejsz\u0105 twarz.<\/p>\n\n\n\n

Pozornie \u2013 jak si\u0119 mia\u0142o to po jakim\u015b czasie okaza\u0107 \u2013 nowa w\u0142adza ka\u017cdego niemal przyjmowa\u0142a z otwartym i r\u0119koma. Symbolem polityki nowych w\u0142adz wobec inteligencji by\u0142 nie Jakub Berman, o kt\u00f3rym czas d\u0142ugi nic nie wiedziano, ani nawet Boles\u0142aw Bierut, posta\u0107 niejasna, ale pozornie przyst\u0119pna i wszystkim \u017cyczliwa, lecz komunistyczny dziennikarz i zdolny organizator Jerzy Borejsza, kt\u00f3remu na czas kr\u00f3tki, ale istotny, powierzono swego rodzaju \u201erz\u0105d dusz”, a w\u0142a\u015bciwie kaptowanie polskiej inteligencji do s\u0142u\u017cby w nowym ustroju.<\/em><\/p>Stanis\u0142aw Salmonowicz \u201eMi\u0119dzy strachem a manipulacj\u0105: inteligencja polska wobec stalinizmu<\/a><\/strong>\u201d<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n


Tak: tamten ustr\u00f3j \u2013 komunizm<\/em>, stalinizm<\/em> czy jak go kto zwie \u2013 nie by\u0142 Polsce narzucony<\/em>. To znaczy: by\u0142 \u2013 lecz nie tylko. Wyja\u015bni\u0119, nie za d\u0142ugo, szkoda czasu. Tendencje \u201elewicowe\u201d \u2013 cz\u0119sto tylko pro-sp\u00f3\u0142dzielcze, owa samoorganizacja biednego spo\u0142ecze\u0144stwa i rzeczy podobne (WSM<\/a><\/strong>, \u201eSpo\u0142em\u201d kooperatywy<\/a><\/strong>\u2026) \u2013 istnia\u0142y i przed II Wojn\u0105. A w czasie wojny uleg\u0142y wzmocnieniu. Nawet tylko \u201esame z siebie\u201d, bez sowieckiej propagandy. (Kt\u00f3ra by\u0142a: ile procent z niej?)<\/p>\n\n\n\n

Po wojnie, w Polsce Ludowej, zjawisko radykalizmu zrodzonego w latach okupacji sta\u0142o si\u0119 przedmiotem okre\u015blonych operacji natury propagandowej. Przemilczano spraw\u0119, \u017ce jego istot\u0105 by\u0142o d\u0105\u017cenie jedynie do \u201enaprawy Rzeczypospolitej\u201d, a nie jak usi\u0142owano sugerowa\u0107 do rewolucji o charakterze komunistycznym, sojuszu z ZSRR itp. Ujawniony ze znaczn\u0105 si\u0142\u0105 radykalizm mia\u0142 w istocie charakter spo\u0142eczny, przyczyni\u0142 si\u0119 jednak w sferze postaw do dezorientacji, ale tak\u017ce do\u015b\u0107 znacznego poparcia w pierwszych miesi\u0105cach (a nawet latach) przemian, kt\u00f3re dokonywa\u0142y si\u0119 w Polsce Ludowej.<\/em><\/p>Zygmunt Ma\u0144kowski \u201ePolacy u schy\u0142ku II wojny: postawy i przewarto\u015bciowania<\/a><\/strong>\u201d<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n


Wr\u00f3\u0107my do sztuki. Socrealizm, stalinizm \u2013 to by\u0142y patologie. Frankensteiny post\u0119pu: modernizmu, socjalizmu\u2026 Lecz te\u017c i \u017cywe elementy. Cz\u0119\u015bci, ko\u0144czyny, nawet, gdy przyszyte marnie \u2013 tamtego organizmu, pokancerowanego, zmienionego nieodwracalnie spo\u0142ecze\u0144stwa. Jego ocala\u0142ego kad\u0142ubka. Obcy wirus (doktryna), w kontakcie z rodzim\u0105 tradycj\u0105 (modernizm, socjalizm, post\u0119p spo\u0142eczny\u2026) \u2013 zmutowa\u0142 nieco (\u201eformalizm<\/a><\/strong>\u201d). Lecz zakazi\u0142 wielu<\/a><\/strong>. A przecie\u017c nie musia\u0142o tak by\u0107\u2026<\/p>\n\n\n\n

Te dwie ekspozycje <\/em>(\u201eWystawa Sztuki Sowieckiej\u201d, 1933 r. i wystawa ksi\u0105\u017cki sowieckiej, 1934 r. \u2013 mr m.) da\u0142y polskim artystom w miar\u0119 reprezentatywny przegl\u0105d nowej tendencji artystycznej stalinowskiej Rosji. Jednak zainteresowanie polskich artyst\u00f3w socrealizmem <\/em>(przed II Wojn\u0105 \u2013 mr m.) by\u0142o praktycznie \u017cadne. I to zar\u00f3wno w wypadku lewej jak i prawej strony sceny artystycznej. Lewicowe, awangardowe ugrupowanie lwowskie, najbardziej ze wzgl\u0119du na polityczne przekonania predestynowane do akceptacji socrealizmu, propagowa\u0142o daleki od socrealizmu \u201efaktomonta\u017c\u201d (Tadeusz Wojciechowski) czy \u201enowy realizm” (Marek W\u0142odarski). Podobnie by\u0142o z wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cymi z Komunistyczn\u0105 Parti\u0105 Polski artystami Grupy Krakowskiej (Maria Jarema, Jonasz Stern, Boles\u0142aw Stawi\u0144ski). <\/em><\/p>Wojciech W\u0142odarczyk \u201eSocrealistyczny epizod. Warszawa 1933 – Moskwa 1958<\/strong><\/a>\u201d<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n


A \u017ce zara\u017ceni, wtedy, ju\u017c po wojnie \u2013 cz\u0119sto nie chcieli <\/a><\/strong>si\u0119 (p\u00f3\u017aniej, po 1956 \u2013 i dalej\u2026) do tego przyznawa\u0107? Milczeli, dyskretnie si\u0119 u\u015bmiechali? \u017be ewentualnie si\u0119 tak jako\u015b og\u00f3lnie<\/em> (tak, ironia) t\u0142umaczyli? \u017be \u201ezwalali\u201d na \u201eobcych\u201d w\u0142a\u015bnie? Czy na tzw. \u201ewarunki obiektywne\u2026\u201d? Na \u201ekonieczno\u015b\u0107 dziejow\u0105\u201d\u2026 \u017be m\u00f3wili, jak Zbigniew: \u2026tak trzeba by\u0142o<\/strong><\/em>?
C\u00f3\u017c.
\u2026
I nie dowiemy si\u0119, jacy byliby\u015bmy na ich miejscu, w ich sk\u00f3rze, z ich p\u0119dzlami, o\u0142\u00f3wkami, partyturami, na szcz\u0119\u015bcie.
mr m.<\/p>\n\n\n\n