{"id":2902,"date":"2023-11-29T18:26:06","date_gmt":"2023-11-29T18:26:06","guid":{"rendered":"https:\/\/makowski.info\/?p=2902"},"modified":"2023-12-01T08:33:46","modified_gmt":"2023-12-01T08:33:46","slug":"ksiazki-przeszlosc-jako-plastelina","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/makowski.info\/?p=2902","title":{"rendered":"Ksi\u0105\u017cki: przesz\u0142o\u015b\u0107 jako plastelina"},"content":{"rendered":"\n
    \n
  1. WST\u0118P (fakty)
    Tzw. ksi\u0105\u017cki artystyczne<\/a><\/strong> Zbigniewa prowokuj\u0105 te\u017c pytanie, kt\u00f3ra by\u0142a pierwsza? Ale by\u0107 mo\u017ce jest ono niew\u0142a\u015bciwe; bo w duchu tego, co Hayden White<\/a><\/strong> nazywa \u201enarracyjno\u015bci\u0105\u201d \u2013 \u017ce by\u0142a<\/em> pierwsza (wst\u0119p), p\u00f3\u017aniej dalsze (rozwini\u0119cie) i ostatnie.
    Wiadomo: zako\u0144czenie, ksi\u0105\u017cki p\u00f3\u017ane, tw\u00f3rca dojrza\u0142y\u2026
    Ale s\u0105 przecie\u017c (p\u00f3\u017aniej, wcze\u015bniejszych nie znam; a pono\u0107 s\u0105) i czas ca\u0142y \u2013 te quasi-ksi\u0105\u017cki     inne<\/a><\/strong>: a raczej fragmenty prac \u2013 szyte, klejone\u2026 One s\u0105 inaczej<\/em>–ksi\u0105\u017ckowe<\/a><\/strong>, cz\u0119sto to prawdziwe manuskrypty<\/a><\/strong>, zwoje, role papier\u00f3w razem po\u0142\u0105czonych\u2026 Zeszyty-manifesty<\/a><\/strong> nawet.
    Oraz s\u0105 \u2013 o tym za chwil\u0119 \u2013 auto-wersje \u017cycia Zbigniewa, jego autobiografia     rozsiana<\/a><\/strong><\/em> (a wi\u0119c niemo\u017cliwa do weryfikacji przecie\u017c).
    Narracja jak narracja, cz\u0119sta, gdy piszemy o tw\u00f3rczo\u015bci. Podr\u0119cznikowe.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
    \n

    The basic argument of White\u2019s provocative \u2018wake-up call\u2019 addressed to the historical profession was as fundamental as it was simple: when historians leave their archives and compose their factual, research-based findings into narratives (their \u2018representation\u2019), they inevitably \u2018emplot\u2019 them \u2013 that is, they establish their meaning by constructing their \u2018plot\u2019, which always implies a beginning, a middle and an ending.<\/em><\/p>\n Chris Lorenz, Stefan Berger and Nicola Brauch  \u201eNarrativity and Historical Writing. Introductory Remarks<\/a><\/strong>\u201d (2020)<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

    I ot\u00f3\u017c b\u0105d\u017amy (przez chwil\u0119) naukowi<\/em>, cokolwiek to dzi\u015b znaczy. Zlinkujmy, zacytujmy \u017ar\u00f3d\u0142a, dajmy przypisy. Taka zabawa umys\u0142owa.

    Zbigniew nazywa<\/strong>1<\/sup> \u201esw\u0105 pierwsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105\u201d \u2013     t\u0119 z \u0141odzi<\/a><\/strong>: czyli \u201eChild Psychology<\/a><\/strong>\u201d2<\/sup>. Jednak na stronie Muzeum nie ma kart, rozk\u0142ad\u00f3wek z jak\u0105\u015b dat\u0105, tym bardziej dzienn\u0105 \u2013 mamy tylko \u201e1960\u201d w opisie. Ale w tym roku, tej jesieni powsta\u0142y (a te\u017c zacz\u0119\u0142y si\u0119) liczne inne3<\/sup>. Wiele z nich ma daty dzienne, mo\u017ce i ta?
    Ale to autor nazywa t\u0119 tak w\u0142a\u015bnie: pierwsz\u0105. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, niespe\u0142na p\u00f3\u0142tora roku p\u00f3\u017aniej \u2013 a to jeszcze m\u0142ody cz\u0142owiek z zawsze dobr\u0105 pami\u0119ci\u0105, szczyci\u0142 si\u0119 tym d\u0142ugo. (Ale chyba nie ma jej przed sob\u0105: wida\u0107, \u017ce niew\u0142a\u015bciwie zapisze tytu\u0142: \u201eChild’s\u2026\u201d, to drobiazg.) <\/p>\n\n\n\n

    Czy ona jest pierwsza<\/em> (zastrz. wy\u017c. nadal aktualne)? Mo\u017ce, ale nie wierz\u0119. Zreszt\u0105 \u0142atwo to (chyba) sprawdzi\u0107 w \u0141odzi. (O ile ma datowanie i to autentyczne, a nie p\u00f3\u017aniejsze; co mo\u017cliwe, o tym te\u017c ni\u017cej.)
    S\u0105dz\u0119, \u017ce     ta z 13 wrze\u015bnia 1960<\/a><\/strong> jest wcze\u015bniejsza, najwcze\u015bniejsza (z zachownych? w og\u00f3le?).
    To mo\u017cliwe: bo jako\u015b pierwotna<\/em> ona, tak czuj\u0119. Dzika jeszcze.
    Dlaczego wi\u0119c nie jest nazywana \u2013 pierwsz\u0105? A bo przecie\u017c \u201e    ksi\u0105\u017ck\u0105<\/a><\/strong>\u201d (w\u0142asn\u0105) jest nazywana\u2026 Czym zawini\u0142a?
    Lub czym \u201ezas\u0142u\u017cy\u0142a si\u0119\u201d ta nast\u0119pna (?), to chyba lepsze pytanie.<\/p>\n\n\n\n

    \n
    \"\"<\/a>
    ksi\u0105\u017cka z 13 wrze\u015bnia 1960<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"<\/a>
    rysunek (1 I 1962); dzi\u015b w Muz. Narodowym we Wroc\u0142awiu; (fragment)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"<\/a>
    rysunek (1962) ca\u0142y; w Muz. Narodowym we Wroc\u0142awiu<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"<\/a>
    ksi\u0105\u017cka z Muzeum w z \u0141odzi<\/a><\/strong>: \u201eChild Psychology<\/a><\/strong>\u201d (1960)<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

    2. ROZWINI\u0118CIE (domys\u0142y i interpretacje)
    Ksi\u0105\u017cka     z 13 wrze\u015bnia 1960<\/a><\/strong> powsta\u0142a na bazie wydawnictwa radzieckiego, do\u015b\u0107 banalnego zreszt\u0105, niezbyt imponuj\u0105cego poligraficznie. Z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 ilustracji czarno-bia\u0142ych, ze spor\u0105 ilo\u015bci\u0105 tekstu po rosyjsku. (Mo\u017ce ona by\u0107 pami\u0105tk\u0105 z podr\u00f3\u017cy do Moskwy i Leningradu<\/a><\/strong>, nie musi.)
    Bliska jeszcze wcze\u015bniejszym rzeczom, kt\u00f3re nazywam (ma\u0142o oryginalnie)     poezj\u0105 wizualn\u0105<\/a><\/strong>. Ot, tak.
    Za to ta druga (czyli moim zd. p\u00f3\u017aniejsza) zrobiona jest na bazie pi\u0119knego i ameryka\u0144skiego wydawnictwa naukowego, o intryguj\u0105cym tytule, prawda? Tak, jest te\u017c \u201elepsza\u201d wizualnie: pe\u0142niejsza, dojrzalsza \u2013 i co tam jeszcze wida\u0107 z tych kilku reprodukcji na stronie Muzeum. Do tego kolorowa4<\/sup>, cho\u0107 nadal w gamie raczej ponurej<\/em> (jesiennej).
    A bo mamy ponur\u0105 jesie\u0144: w kinach \u201e    Krzy\u017cacy<\/strong><\/a>\u201d, w polityce\u2026 <\/p>\n\n\n\n

    Co zabawne: w \u017cyciu osobistym, zawodowym \u2013 Zbigniew mia\u0142 wtedy raczej dobry okres, tak oceniam. Nowy zwi\u0105zek<\/a><\/strong>, z kobiet\u0105, kt\u00f3ra do\u015b\u0107 dobrze odnajdywa\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d p\u0105czkuj\u0105cych salon\u00f3w Peerelu<\/a><\/strong>; a dzi\u0119ki swej pracy (najpierw same najwy\u017csze w\u0142adze ZSP<\/a><\/strong>, p\u00f3\u017aniej, do emerytury \u2013 MKiS) otwiera\u0142a mu r\u00f3\u017cne drzwi<\/a><\/strong>\u2026 Mieszkaj\u0105 razem (1958), najpierw w os\u0142awionym domu \u015awierczewskiego 82a<\/a><\/strong> (\u201ekilkana\u015bcie miesi\u0119cy\u2026\u201d \u2013 zanotuje przes\u0142uchuj\u0105cy go w latach 1962-63 funkcjonariusz UB). Do\u015b\u0107 szybko dostaj\u0105 nowe mieszkanie (1959). To kawalerka przy ul. Koziej<\/a><\/strong>, ona jeszcze w naszej opowie\u015bci zagra<\/a><\/strong>; i raczej dziwn\u0105 nut\u0105 (1968).
    Bywam tam (jesie\u0144 1959 i     wczesna zima 1960<\/a><\/strong>), Zbigniew robi dla mnie te kolorowanki<\/a><\/strong>, ksi\u0105\u017ceczki \u017cartobliwe<\/a><\/strong>. Lubi\u0119 te wizyty: ma kota Patryka i \u017c\u00f3\u0142wia, kt\u00f3ry bez przerwy wspina si\u0119 na obrazy stoj\u0105ce \u2013 i oczywi\u015bcie wywala na grzbiet, trzeba go ratowa\u0107. A Maja, w roli zast\u0119pczej matki \u2013 Barbara cz\u0119sto w szpitalach i sanatoriach wtedy \u2013 szykuje mi te imponuj\u0105ce k\u0105piele z peerelowskimi szyszkami zapachowymi. Tak: mieli wann\u0119, cho\u0107 mieszkanko maciupe\u0144kie. Ale kto wtedy mia\u0142 du\u017ce mieszkania w Warszawie? (No, dobra: wiadomo, kto.).
    Nie lubi\u0142em jej (d\u0142u\u017csza opowie\u015b\u0107, nie warto), ale lubi\u0142em te k\u0105piele; tym bardziej, \u017ce w mieszkaniu przy Krasi\u0144skiego nie mieli\u015bmy \u0142azienki.<\/p>\n\n\n\n

    A jest i wystawa w wa\u017cnej galerii Marka Oberl\u00e4ndera<\/a><\/strong> (W latach 1956-1961 kierowa\u0142 Salonem Wystawowym \u201ePo Prostu<\/a><\/strong>\u201d\u2026<\/em>), budynek Teatru \u017bydowskiego<\/a><\/strong> (a wi\u0119c dawny Instytut Propagandy Sztuki<\/a><\/strong>; 1959). Czyli, dodajmy by nie myli\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych, nie tam, gdzie on dzi\u015b, gdzie do niedawna \u2013 a przy placu Pi\u0142sudskiego (wtedy: Zwyci\u0119stwa). Tak, by\u0142em<\/a><\/strong>: du\u017ce wra\u017cenie. Tak: ma\u0142o pami\u0119tam\u2026
    Tylko pusty, szary plac, osza\u0142amiaj\u0105co jasne wej\u015bcie, wn\u0119trze\u2026
    R\u00f3wnie\u017c praca w tygodniku \u201e    Odnowa<\/a><\/strong>\u201d, praktycznie dzi\u015b zapomnianym. (Kr\u00f3tko, ale to cenne do\u015bwiadczenie: i lata ok. 1959-60. Tak, pami\u0119tam jak przez mg\u0142\u0119: pierwszy raz by\u0142em wtedy w drukarni, pan linotypista odla\u0142 mi moje imi\u0119 i nazwisko w o\u0142owiu, fascynacja na reszt\u0119 \u017cycia.)
    Mamy jeszcze spektakl \u201e    Album Chagalla<\/a><\/strong>\u201d (premiera 21 kwietnia 1960). Tak te\u017c: by\u0142em. I tak: ma\u0142o pami\u0119tam. Ale samoch\u00f3d zapami\u0119ta\u0142em, dzieci lubi\u0105 samochody, nawet gdy absurdalne: a ten mia\u0142 cztery ko\u0142a od roweru (chyba) i by\u0142 sze\u015bcianem, kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142 si\u0119 tylko z pr\u0119t\u00f3w (metalowe? drewniane? nie odpowiem) pod r\u00f3\u017cnymi k\u0105tami ustawionych, wielu \u2013 i mia\u0142 tr\u0105bk\u0119. Tak, tak\u0105 jak na plakacie.
    Ot, pi\u0119kne wspomnienie z ponurych czas\u00f3w, te paradoksy.<\/p>\n\n\n\n

    Ale co tam jeszcze u Zbigniewa i Mai? Ach: wyjazdy, liczne \u2013 do kraj\u00f3w socjalistycznych: NRD (1956), Bu\u0142garia (1959), ZSRR<\/a><\/strong> (1959), takich p\u00f3\u0142-socjalistycznych: Jugos\u0142awia (1961); ca\u0142kiem kapitalistycznych: W\u0142ochy (1961; to chyba ten sam wyjazd, tak w papierach Biura Paszportowego MSW). I dalej ju\u017c s\u0142awna Francja (1962). Ale to inna bajka.
    Dodajmy jednak: ma troch\u0119 k\u0142opot\u00f3w ze zdrowiem. Jak powa\u017cnych? Nie wiem. W czerwcu (28 VI 1960) pisa\u0142 do     mojej matki<\/a><\/strong>: \u201eju\u017c drugi miesi\u0105c siedz\u0119 w O\u015brodku przeciwgru\u017aliczym w Maciejowcu\u2026\u201d To jednak pokolenia wojenne\u2026<\/p>\n\n\n\n

    Wr\u00f3\u0107my do ksi\u0105\u017cek. Do tego, jaki mamy materia\u0142 wyj\u015bciowy. Przecie\u017c u\u017cyty materia\u0142 \u2013 nobilituje (lub deprecjonuje) dzie\u0142o, mo\u017ce. A pierwsza, ta radziecka<\/em> \u2013 jest wprawk\u0105<\/em>, nawet (mo\u017ce) ju\u017c powodem do wstydu (?). To jednak cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiata realsocu<\/em>.
    (Ale te\u017c dodajmy, co wtedy by\u0142o oczywiste: radzieckie ksi\u0105\u017cki by\u0142y tanie i na niez\u0142ym papierze, z solidn\u0105 introligatorni\u0105. Poza tym: nie by\u0142o szkoda<\/em> ich \u201eniszczy\u0107\u201d. Wi\u0119cej: jest, by\u0142a wi\u0119c w tym mo\u017ce jaka\u015b frajda? A na pewno dobre dla prze\u0142amywania tabu. St\u0105d jej dziko\u015b\u0107<\/em>, kt\u00f3r\u0105 widz\u0119? Mo\u017ce. To manifest, wyznanie wiary \u2013 czy co tam.)<\/p>\n\n\n\n

    \n

    Bernard of Clairvaux, Abelard\u2019s fierce adversary, uses the expression \u2018igne examinatus\u2019 to describe the burning of one of Abelard\u2019s Soissons in 1121. (\u2026)\u2028<\/em>
    This helps to explain why in several legendary stories books are subjected to this ordeal. The best known story, told by Jordan of Saxony in the 1230s and perpetuated in a painting by     Pedro Berruguete<\/a><\/strong> in the late fifteenth century, tells how a book of the Cathars and a book by St Dominic were subjected to a trial by fire at Fanjeaux in 1207: the Cathar book was destroyed by the flames, while the Catholic book jumped out of the fire, even when it was thrown back twice. (\u2026) \u2028<\/em>
    Seen from this perspective, each and every public burning of heretical or unorthodox books was a public reaffirmation of orthodox doctrine. It was, in other words, an act of faith, an \u2018actus fidei\u2019 in the strict sense of the word. (\u2026) Even though parchment was an expensive material in the Middle Ages, recycling it in the form of palimpsests was never really an option in the case of case of condemned texts. \u2028(\u2026)<\/em>
    From the late tenth century and possibly even earlier, however, another, less destructive method might be used, by which a charter was \u2018cancelled\u2019. This was a ritual invalidation during which one or more cuts were made in the parchment with a knife or scissors. These incisions automatically invalidated the charters in question. Many charters that were cancelled in this way during the late Middle Ages or even in the sixteenth century are still preserved today. The origin of the practice is not clear.\u2028<\/em><\/p>\nGeorges Declercq \u201e    The Medium and the Message.The Public Destruction of Books and Documents in the European Middle Ages<\/a><\/strong>\u201d (2019)<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

    Za\u015b ta kolejna (tak wierz\u0119) ksi\u0105\u017cka Zbigniewa \u015bwiadczy o szerokich (i \u015bwiatowych) zainteresowaniach Autora. A w tym: psychologi\u0105, kt\u00f3ra pomaga (np.) przepracowywa\u0107 traumy r\u00f3\u017cne<\/a><\/strong>, przecie\u017c te\u017c dzieci\u0119ce, nawet gdy b\u0142ahe<\/a><\/strong>\u2026
    No i dziecko-artysta, sta\u0142y motyw. Komplet.<\/p>\n\n\n\n

    Tak wi\u0119c (je\u015bli<\/em>\u2026) pierwsza przegra\u0142a, kolejna awansowa\u0142a. Dla mnie to do\u015b\u0107 oczywista zamiana<\/em> (by\u0142aby, podkre\u015blam nieustaj\u0105co). A \u017ce to usuni\u0119cie (cz\u0119\u015bci) dorobku: w cie\u0144, mo\u017ce wieczny?
    C\u00f3\u017c\u2026<\/p>\n\n\n\n

    3. ZAKO\u0143CZENIE (og\u00f3lniki)
    Od dawna     pisz\u0119<\/a><\/strong>, m\u00f3wi\u0119 \u2013 \u017ce Zbigniew w p\u00f3\u017aniejszych latach wiele rzeczy koloryzowa\u0142 (to do\u015b\u0107 \u0142agodnie napisane). Mn\u00f3stwo ukrywa\u0142, stara\u0142 si\u0119 przemilcze\u0107, zmienia\u0142 tematy, gdy pytano go (r\u00f3wnie\u017c ja) o rzeczy niewygodne<\/a><\/strong>. A nawet wymy\u015bla\u0142.
    Inaczej: na pewno mocno redagowa\u0142 (    nie tylko<\/a><\/strong>) sw\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107<\/a><\/strong>. Na u\u017cytek nas, przysz\u0142ych.
    Teraz widz\u0119, \u017ce i wcze\u015bniej (\u015bwiadomie? wierz\u0119, \u017ce tak) manipulowa\u0142 sw\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, opowie\u015bciami o rodzinie\u2026 A tu: danymi o tw\u00f3rczo\u015bci nawet. Lepi\u0142 fakty (i \u201efakty\u201d) jak z plasteliny: jak mu by\u0142o wygodniej5<\/sup> (?). R\u00f3wnie\u017c umieszcza\u0142 te opisy \u2013 to tu, to tam: raz kawa\u0142ek na jednym rysunku, kiedy indziej gdzie\u015b indziej, czasem (nieco?) inaczej\u2026 Gra, puzel, labirynt,     ogr\u00f3d o rozwidlaj\u0105cych si\u0119 \u015bcie\u017ckach<\/a><\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

    To rozcz\u0142onkowanie fakt\u00f3w, rozsypanie ich: (by\u0107 mo\u017ce) wygodny spos\u00f3b ukrycia (czego\u015b, licznych \u201eczegosi\u00f3w\u201d nawet). Ale te\u017c i zabawa mentalna: patrzcie, zwodz\u0119 Was \u2013 i nic mi nie mo\u017cecie zrobi\u0107. Jam Artysta, wszystko mi wolno<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

    \n

    Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107 podobie\u0144stwo motyw\u00f3w k\u0142amania i upierania si\u0119 przy zakazie k\u0142amstwa. W obu przypadkach chodzi najcz\u0119\u015bciej o ochron\u0119 wy\u017cszych warto\u015bci. Jak zauwa\u017ca Scanlon*, rzadko daje si\u0119 wiar\u0119 innym ludziom z powodu przekonania, i\u017c s\u0105 prawdom\u00f3wni. O wiele cz\u0119\u015bciej<\/em><\/p>\n\n\n\n

    przypuszczamy, \u017ce przede wszystkim posiadaj\u0105 jaki\u015b motyw, powoduj\u0105cy ich prawdom\u00f3wno\u015b\u0107: dbaj\u0105 o nasze dobro, chc\u0105 nam pom\u00f3c albo chc\u0105 popisa\u0107 si\u0119 wiedz\u0105, daj\u0105 nam wskaz\u00f3wki, jak najlepiej dotrze\u0107 do pewnego miejsca czy podaj\u0105c nam poufne informacje dotycz\u0105ce tego, co <\/strong>naprawd\u0119<\/strong><\/em> si\u0119 wydarzy\u0142o<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

    Przekazywanie prawdy przestaje by\u0107 w tym uj\u0119ciu warto\u015bci\u0105 autoteliczn\u0105, konstytuuj\u0105c\u0105 komunikacj\u0119 lub same podmioty komunikacji. Staje si\u0119 raczej elementem umo\u017cliwiaj\u0105cym realizacj\u0119 innych warto\u015bci.<\/em><\/p>\nJaros\u0142aw Kucharski \u201eUsprawiedliwione k\u0142amstwo we wsp\u00f3\u0142czesnej etyce stosowanej<\/strong><\/a>\u201d (2014);
    * \u2013 T.M. Scanlon, \u201e    What we owe to each other<\/a><\/strong>\u201d (1998)<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n


    Ale jednak b\u0119d\u0119 pyta\u0142 (z uporem mo\u017ce przesadnym): dlaczego tak? I gdzie ko\u0144czy si\u0119 manipulowanie przesz\u0142o\u015bci\u0105 (a wi\u0119c bli\u017animi) jako forma     artystycznej zabawy<\/a><\/strong> (powiedzmy m\u0105drze: w stylu<\/em> Cortazara6<\/sup> cho\u0107by) czy tendencja do udzielania \u201epoufnych informacji\u201d \u2013 cokolwiek to znaczy, jakiekolwiek one s\u0105 \u2013 a gdzie zaczyna szale\u0144stwo?
    A mo\u017ce (b\u0142\u0119dnie) my\u015blimy, \u017ce mamy do czynienia z Doros\u0142ym, a to     tylko Dziecko<\/a><\/strong>? Zagubione, ukrywaj\u0105ce: si\u0119 czy co\u015b\u2026 Nie wiem i coraz mniej chc\u0119 wiedzie\u0107: za trudne to dla mnie.
    Child Psychology.<\/p>\n\n\n\n

    \n

    Bader and Pasini<\/strong> 7<\/sup><\/em> (1965) have pointed out that although one must not judge works of art by the criteria of psychopathology, and that the mental health of artists is not in question, there is still an identity of structure between modern paintings and those by mental patients. After showing that the Polish painter Zbigniew Makowski might be called \u201cschizoid,\u201d they discuss the reasons for sound people\u2019s positive appreciation and compare it with schizophrenic patient\u2019s mitigated welcome of the same works.<\/em><\/p>\nR.W. Pickford \u201eStudies in psychiatric art<\/strong><\/a>\u201d  (1967)<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

    Napisa\u0142em w \u201eObok<\/a><\/strong>\u2026\u201d (powiedzia\u0142em<\/em>, bo to ksi\u0105\u017cka m\u00f3wiona), \u017ce \u017cycie nie jest czarno-bia\u0142e, s\u0105 g\u0142\u00f3wnie szaro\u015bci. To prawda; a nawet bana\u0142. Ale, dodawa\u0142em, 98 procent szarego to praktycznie<\/em> czarny. A r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy 49 a 51 procent szarego nawet ma\u0142o kt\u00f3ry poligraf widzi, zwykle bada to urz\u0105dzeniem: lupk\u0105. Czyli szkie\u0142kiem (i okiem) dla pewno\u015bci.
    A jeszcze gdy te szaro\u015bci zmieniaj\u0105 si\u0119 w czasie, dynamicznie. A \u015bwiat\u0142o (i cie\u0144) dodaje nieustaj\u0105co nowych kolor\u00f3w\u2026
    mr m.<\/p>\n\n\n\n

    PRZYPISY:<\/p>\n\n\n\n

    1<\/sup> \u2013 na rysunku (1 stycznia 1962), kt\u00f3ry obecnie w Muzeum Narodowym we Wroc\u0142awiu<\/a><\/strong>; wy\u017cej reprodukcja (detal + ca\u0142a praca); foto dzi\u0119ki uprz. Muzeum

    2<\/sup> \u2013 wykonana na bazie: Charles. E. Skinner, Philip L. Harriman, (red.) i inni; \u201e    Child psychology: Child development and modern education<\/a><\/strong>\u201d; wyd. MacMillan Co. (1941 lub kt\u00f3re\u015b wydanie p\u00f3\u017aniejsze: bo by\u0142y)

    3<\/sup> \u2013 wymie\u0144my t\u0119 i inne z tego samego okresu, wg opis\u00f3w autora:
    \u2022 \u201e13 wrze\u015bnia\u2026\u201d \u2013 ksi\u0105\u017cka \u201e    Iskustwo<\/a><\/em><\/strong>\u2026\u201d (W-wa, zbiory moje)
    \u2022 \u201ejesie\u0144 1960\u201d \u2013 ksi\u0105\u017cka     Nam Sibillam quidem<\/em> <\/a><\/strong>(Muz. Szt. \u0141\u00f3d\u017a)
    \u2022 \u201e19 pa\u017adziernik 1960\u201d \u2013 ksi\u0105\u017cka     CODEX AUTUMNALIS<\/a><\/em><\/strong> (dzi\u015b: zbiory prywatne)
    \u2022 (o ile oczywi\u015bcie nie uwzgl\u0119dniamy     \u017cart\u00f3w<\/a><\/strong>, powtarzam)
    Inne s\u0105 ju\u017c p\u00f3\u017aniejsze (i niekiedy     d\u0142u\u017cej robione<\/a><\/strong>; \u201ezacz\u0119ta w listopadzie 1960\u2026\u201d; a w tym ksi\u0105\u017cka o zabawnym \u2013 w kontek\u015bcie tego, co mamy wy\u017cej \u2013 tytule: Poniewa\u017c niewiele mo\u017cna wyja\u015bni\u0107 14.8.61<\/a><\/em><\/strong> \u2013 to ju\u017c 1961 rok\u2026

    4<\/sup> \u2013 w zbiorach Stanis\u0142awa Makowskiego jest ksi\u0105\u017cka, datowana \u201elistopad 1960\u201d, raczej w epoce (bo s\u0105 i inne, datowanie p\u00f3\u017aniej przez Zbigniewa, zwykle o\u0142\u00f3wkiem wtedy i innym ju\u017c charakterem pisma); ta jest ju\u017c bardziej kolorowa, cho\u0107 te\u017c na bazie ksi\u0105\u017cki radzieckiej \u2013 co mi jednak uprawdopodobnia \u201etriad\u0119 narracyjn\u0105\u201d (zabawne):
    A. czarno-bia\u0142a<\/strong> (wst\u0119p, \u201epierwsza\u201d radziecka, ta z 13 IX\u2026)
    B. rozwini\u0119cia<\/strong> (bardziej kolorowe, z wi\u0119ksz\u0105 ingerencj\u0105 w form\u0119, ale te\u017c radzieckie)
    C. ostateczna<\/strong> (\u201eprawdziwie pierwsza\u201d, najwa\u017cniejsza i ameryka\u0144ska)
    \u2013 ni\u017cej fragment z tej w\u0142a\u015bnie, foto: St. Makowski<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

    5<\/sup> \u2013 zob. np. mr makowski \u201ePa\u0144stwo Nikt. Dzieje ludzi niewa\u017cnych<\/a><\/strong>\u201d (2020); rozdz. \u201eBaron M\u00fcnchhausen\u201d: Zbigniew opowiada dzi\u015b* (\u2026), i\u017c w papierach po Leibnizu znaleziono egzemplarz \u201ePrzyg\u00f3d Barona M\u00fcnchhausena\u201d (\u2026)<\/em> Problem w tym, i\u017c Gottfried Wilhelm Leibniz zmar\u0142 w 1716 roku, za\u015b baron Hieronymus Carl Friedrich von M\u00fcnchhausen urodzi\u0142 si\u0119 cztery lata p\u00f3\u017aniej (1720). Za\u015b Rudolf Erich Raspe, domniemany autor oficjalnej wersji tej znakomitej bajki \u2013 urodzi\u0142 si\u0119 jeszcze dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej, w 1736. A pierwsze niemieckie wydanie \u201ePrzyg\u00f3d\u2026\u201d to rok 1786. I tak dalej.<\/em>
    * \u2013 w relacji wideo, rozm. Janusza Janowskiego; wystawa w Muzeum Narodowym w Gda\u0144sku-Oliwa (2012)

    6<\/sup> \u2013 \u2026czy rosyjskich (nie: nie radzieckich) futuryst\u00f3w; czy kogo tam jeszcze\u2026
    They (rosyjscy futury\u015bci \u2013 mr m.) believed that one can break through to this experience only by means of \u201cwork\u201d and \u201ca game\u201d: in other words, by making art as if it were a game. (\u2026)
    \u2028Thus the visual construction of the poem \u201cShchukin Museum\u201d <\/em>(1914) consisted of a big square divided into several segments, separated by line, with words and names of artists inside of each: one had Matisse, and word associations with his paintings; another Monet and the exclamation \u201cNo!\u201d next to it; another Picasso, etc. The arrangement exactly follows the display of paintings in the museum, room by room. Kamensky energetically involves his reader in a dialogue, an interaction, as if inviting him to come along. <\/em>
    What is interesting, however, is that the author does not force his reader-spectator to take a certain route, does not lead him only in one direction; instead, Kamensky allows his reader-companion to wander, to get through the poem and make sense of it in his own way. A Futurist author always avoids closure, leaving an open space for endless interpretations, re-readings, and re-writings, enabling his reader-spectator to become a co-author, a co-creator.<\/em>\u2028\u2028
    Nina Gurianova \u201e    A Game in Hell, hard work in heaven: Deconstructing the Canon in Russian Futurist Books<\/a><\/strong>\u201d (2002)<\/p>\n\n\n\n

    7<\/sup> <\/span>\u2013 Alfred Bader, W.A. Pasini \u201eA propos de l\u2019aspect schizoide d\u2019un certain art contemporain<\/a><\/strong>\u201d. (\u201eOn schizoid aspects of certain contemporary art\u201d; Confinia Psychiatrica (1965)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    The basic argument of White\u2019s provocative \u2018wake-up call\u2019 addressed to the historical profession was as fundamental as it was simple: when historians leave their archives and compose their factual, research-based findings into narratives (their \u2018representation\u2019), they inevitably \u2018emplot\u2019 them \u2013 that is, they establish their meaning by constructing their \u2018plot\u2019, which always implies a beginning, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2976,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,4,77],"tags":[681,695,108,673,680,682,338,700,687,667,685,646,703,684,690,665,679,686,670,459,130,672,650,702,675,699,607,668,669,666,693,677,689,89,701,688,390,84,692,691,502,676,698,171,678,674,694,696,683,64,662,671,697],"class_list":["post-2902","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","category-books","category-projektowanie","tag-usprawiedliwione-klamstwo","tag-695","tag-108","tag-al-swierczewskiego-82a","tag-album-chagalla","tag-alfred-bader","tag-baron-munchhausen","tag-bernard-z-clairvaux","tag-charles-e-skinner","tag-child-psychology","tag-codex-autumnalis","tag-dada","tag-drukarnia","tag-dzieje-ludzi-niewaznych","tag-futuryzm","tag-hayden-white","tag-instytut-propagandy-sztuki","tag-iskustwo","tag-jesien","tag-krakowskie-przedmiescie","tag-ksiazki-preparowane","tag-ksiazki-radzieckie","tag-leningrad","tag-linotyp","tag-marek-oberlander","tag-middle-ages","tag-moskwa","tag-muzeum-w-lodzi","tag-muzeum-we-wroclawiu","tag-narracje","tag-nina-gurianova","tag-odnowa","tag-palimpsest","tag-panstwo-nikt","tag-pedro-berruguete","tag-philip-l-harriman","tag-poezja-wizualna","tag-poligrafia","tag-rosja","tag-rosyjski-futuryzm","tag-rysowane-ksiazki","tag-salon-wystawowy-po-prostu","tag-sredniowiecze","tag-sztuka-ksiazki","tag-teatr-zydowski","tag-ul-kozia","tag-vasilii-kamenskii","tag-vasily-kamensky","tag-w-a-pasini","tag-zbigniew-makowski","tag-zrzeszenie-studentow-polskich","tag-zsrr","tag--b-"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2902","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2902"}],"version-history":[{"count":156,"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2902\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3081,"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2902\/revisions\/3081"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2976"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2902"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2902"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/makowski.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2902"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}