{"id":4751,"date":"2025-12-22T17:19:01","date_gmt":"2025-12-22T17:19:01","guid":{"rendered":"https:\/\/makowski.info\/?p=4751"},"modified":"2026-03-23T14:20:56","modified_gmt":"2026-03-23T14:20:56","slug":"strach-przed-pustka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/makowski.info\/?p=4751","title":{"rendered":"Strach przed\u2026"},"content":{"rendered":"\n
\n

Obrazy <\/em>(zdaniem Marcina Lutra \u2013 mr m.) nie obchodz\u0105 Pana Boga. (\u2026) Dlatego praktyki czynienia obraz\u00f3w nie mo\u017cna pot\u0119pia\u0107. Gdyby czyni\u0105cy obrazy mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce nie obchodz\u0105 one Pana Boga \u2013 nie czynili by ich. Postawa ich wynika z braku wiedzy.\u00a0<\/em>
Dariusz Klejnowski-R\u00f3\u017cycki<\/a><\/strong> \u201eKult obraz\u00f3w wed\u0142ug Reformator\u00f3w: Marcina Lutra i Jana Kalwina\u201d(2017) <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\n

Zapytano o duchowo\u015b\u0107<\/a><\/strong><\/em> mego ojca. On<\/a><\/strong> tu obok ju\u017c w nowym mieszkaniu przy ul. Mokotowskiej, rok 1974; foto moje.
No, tak: ale. Liczne \u201eale\u201d. Jakby tu\u2026 Po kolei.
Zdaniem wielu \u2013 czy buddyst\u00f3w czy doktor\u00f3w KK czy innych niezrzeszonych<\/em> \u2013 prawdziwa duchowo\u015b\u0107 (je\u015bli<\/em> istnieje to\u2026) milczy. I na tym powinni\u015bmy sko\u0144czy\u0107. Ale panie<\/a><\/strong> pytaj\u0105 \u2013 wi\u0119c odpowiadam. Z nie\u015bmia\u0142o\u015bci\u0105, bo.<\/p>\n<\/div>

\"Zbigniew<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\n

Kto wie, nie m\u00f3wi: kto m\u00f3wi, ten nie wie.<\/em>
Laozi<\/a><\/strong> \u201eTao\u201d XL (t\u0142um. Jana Lema\u0144skiego<\/a><\/strong>)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Ale skoro milczy \u2013 sk\u0105d wiemy, \u017ce to \u201em\u0105dro\u015b\u0107\u201d jest? \u201eNie wszystkie szuflady zamkni\u0119te s\u0105 pe\u0142ne\u201d, pono\u0107 przys\u0142owie chi\u0144skie. (W Chinach s\u0105 wszystkie przys\u0142owia, by\u0142y.)
I jest jeszcze stary szmonces<\/a><\/strong><\/em> (kt\u00f3ry odziedziczy\u0142em<\/em> po ojczymie<\/a><\/strong>, nie po ojcu): o poci\u0105gu ze Lwowa do Breslau \u2013 to przed wojn\u0105, mo\u017ce i pierwsz\u0105. W przedziale dwaj najs\u0142ynniejsi rabini z (obecnej) Ukrainy oraz m\u0142ody Icek, student jesziwy<\/a><\/strong>. A \u017ce droga d\u0142uga \u2013 Icek cieszy si\u0119 i my\u015bli: och, ile\u017c m\u0105drych rzeczy tu us\u0142ysz\u0119, ile si\u0119 naucz\u0119 od obu Wielkich Umys\u0142\u00f3w, dzi\u0119ki ci Jahwe!<\/em>
Jad\u0105, jad\u0105, jad\u0105\u2026 Kilometry, stacje, miasta, wioski \u2013 i nic. Cisza. Rabini siedz\u0105, milcz\u0105.
Gdzie\u015b mi\u0119dzy Przemy\u015blem a Krakowem Icek nie wytrzyma\u0142 i \u2013 zdobywszy si\u0119 na odwag\u0119 \u2013 pyta:
\u2013 Wielce szanowni, wybaczcie \u015bmia\u0142o\u015b\u0107; ale jeste\u015bcie Najwybitniejszymi Umys\u0142ami naszych czas\u00f3w, wielkimi My\u015blicielami. Bardzo liczy\u0142em, \u017ce przys\u0142uchuj\u0105c si\u0119 Waszym dyskusjom \u2013 pog\u0142\u0119bi\u0119 sw\u0105 niewielk\u0105 wiedz\u0119. A Wy milczycie, dlaczego?
\u2013 Widzisz Icek: on, szanowny Rebe \u2013 wie wszystko, ja \u2013 wiem wszystko. O czym tu rozmawia\u0107?<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n

Do kogo m\u00f3wi ten, kto co\u015b wie?<\/em>
Ludwik Wittgenstein<\/a><\/strong> \u201eDociekania filozoficzne\u201d (1930-51)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Zbigniew Makowski \u201ebia\u0142e wn\u0119trze<\/strong>\u201d (X 1956)
\u201etranspozycja\u201d jak pisze sam ZbM p\u00f3\u017aniejsza na bibu\u0142ce japo\u0144skiej jego dawnej pracy; dzi\u015b w zbiorach (+ foto) Muz. Narodowego we Wroc\u0142awiu<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

No i te \u201educhowe potrzeby\u201d \u2013 definicja\u2026 Przecie\u017c ka\u017cda sztuka jest \/ mo\u017ce tak\u0105 by\u0107: bo wyrasta (pono\u0107) z potrzeb niematerialnych, nie-bytowych. A wi\u0119c (pewnie) z ducha; o ile duch \u2013 istnieje. (To tylko z pozoru \u017cart.)
A taki np. socrealizm<\/a><\/strong>? On z potrzeby (jak najbardziej duchowej): z potrzeby naprawy<\/a><\/em><\/strong> ludzko\u015bci przecie\u017c. Z idei o\u015bwieceniowej, post\u0119powej. A realizm w hitlerowskich Niemczech: to\u017c to ch\u0119\u0107 (duchowej) przemiany spo\u0142ecze\u0144stwa, zwalczenia degeneracji<\/a><\/strong><\/em>\u2026 (To tylko z pozoru sarkazm.)
A bo dlaczego forma<\/a><\/strong> \u2013 ma by\u0107 wyznacznikiem \u201educhowo\u015bci\u201d? I jakiej? I jaka<\/span> forma? Nie wiem.

Oraz: ka\u017cda sztuka? Nawet ta, z kt\u00f3rej sprzeda\u017cy \u017cyje artysta? M\u00f3j ojciec (w tzw. najlepszym swym okresie) nie\u017ale \u017cy\u0142 ze sprzeda\u017cy tych \u201enajbardziej duchowych\u201d prac\u2026
Same pytania. I nie przyjmuj\u0119 odpowiedzi, \u017ce dzi\u015b mamy jak\u0105\u015b \u201enow\u0105 duchowo\u015b\u0107\u201d, njuejd\u017cow\u0105<\/em> czy jak\u0105\u015b \u2013 bo to slogan handlowy, taki jak \u201eekologiczna karta bankomatowa\u201d.
Bowiem gdy \u201enow\u0105 duchowo\u015bci\u0105\u201d ma by\u0107 np. fitness<\/a><\/strong> albo je\u017adziectwo<\/a><\/strong>\u2026 To, gdybym musia\u0142 wybiera\u0107 \u2013 a nie musz\u0119 \u2013 wybra\u0142bym star\u0105<\/em>. Konsumpcjonizm<\/a><\/strong> to \u017cadna religia; a je\u015bli<\/em> \u2013 to \u017ca\u0142osna.<\/p>\n\n\n\n

\n

Jak z tego wida\u0107, pro\u015bby Jerzego Prokopiuka kierowane do Pana Jezusa s\u0105 bardzo \u017cyciowe i bardzo umiarkowane: lepszy wzrok na staro\u015b\u0107, do tego 14-16-letni efeb u boku plus skromny spadek<\/em>.
Ebenezer Rojt<\/strong><\/a> \u201eJerzy Prokopiuk o kulcie maryjnym albo ka\u017cdemu taki spadek, na jaki zas\u0142u\u017cy\u0142\u201d (2018)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Z jakiego\u015b \u2013 mo\u017ce i radykalnego \u2013 punktu widzenia ostatni\u0105 \u201educhow\u0105 sztuk\u0105\u201d s\u0105, by\u0142yby malowid\u0142a w grotach. Altamira, Lascaux \u2013 to przecie\u017c katedry: \u2026z wieloma odga\u0142\u0119zieniami i komorami przypominaj\u0105cymi katedry<\/a><\/strong><\/em>.
Czy wsp\u00f3\u0142czesne: cho\u0107by Aborygen\u00f3w w Australii. Tylko. 
Albo i l\u2019art brut<\/em> <\/a><\/strong>\u2013 \u201esztuka\u201d chorych (lub innych) psychicznie, to samo (?) \u017ar\u00f3d\u0142o. Bowiem jak pisze wielu\u2026<\/p>\n\n\n\n

\n

Mo\u017cliwe, \u017ce tylko ci ludzie maj\u0105 odwag\u0119 tworzy\u0107 takie dzie\u0142a. By\u0107 mo\u017ce wynika to z faktu, \u017ce mog\u0105 by\u0107 niepodatni na<\/em> spo\u0142eczne, kulturowe, ideologiczne i ekonomiczne normy, standardy, zasady i obawy, kt\u00f3re mog\u0105 pojawia\u0107 si\u0119 w umys\u0142ach innych ludzi (\u2026). W sztuce Art Brut<\/strong> artysta ukrywa swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, nie chce by\u0107 rozpoznawany ani znany i woli tworzy\u0107 w tajemnicy. <\/em>
Wym\u00f3g tworzenia w izolacji nie wyst\u0119puje w \u017cadnym innym ruchu artystycznym. Tw\u00f3rcy chc\u0105 by\u0107 podziwiani, doceniani i oklaskiwan<\/em>i\u2026
Deniz Onur Erman<\/a><\/strong> \u201ePurest form of creation: Art Brut\u201d (2018)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Czyli tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jednak bezinteresowna. (Pomy\u015blmy te\u017c o graffiti. Nie, mo\u017ce lepiej nie my\u015blmy, to manowce.)<\/p>\n\n\n\n

\n

Pomimo wyga\u015bni\u0119cia praw autorskich w 2014 roku, wieczysta ochrona praw osobistych do dzie\u0142a mo\u017ce by\u0107 nadal realizowana: jak podkre\u015blaj\u0105 potomkowie, Hilma af Klint<\/a><\/strong> nie chcia\u0142a, aby jej dzie\u0142a by\u0142y komercjalizowane. Podczas gdy artystka sprzedawa\u0142a swoje naturalistyczne obrazy, utrzymywa\u0142a swoje abstrakcyjne prace w tajemnicy i dzieli\u0142a si\u0119 nimi tylko w kr\u0119gach antropozoficznych, w tym ze swoim duchowym guru Rudolfem Steinerem.<\/em>
Aliya Say<\/a><\/strong> \u201eHilma af Klint\u2019s family criticises the NFT sale of the artist\u2019s sacred paintings\u201d (2022)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Ale dobrze, spr\u00f3bujmy. \u201eDuchowo\u015b\u0107\u201d Zbigniewa, co to? Za\u0142\u00f3\u017cmy<\/strong>, \u017ce istnieje.

Zbigniew by\u0142 ateist\u0105<\/a><\/strong>. Niekt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105, \u017ce \u201eagnostykiem\u201d. Nie: on by\u0142 ateist\u0105, praktycznie od dziecka. Od wczesnej, rewolucyjnie zbuntowanej m\u0142odo\u015bci ju\u017c na pewno: cytowa\u0142em jego notatki. A te\u017c z domu<\/a><\/strong>, z tradycji<\/a><\/strong>, z lektur.
Jest oczywiste (chyba), \u017ce niejeden wra\u017cliwy ateista \u2013 odczuwa potrzeb\u0119 wype\u0142nienia pustki. Tak zak\u0142adam banalnie.
Lecz dodajmy te\u017c, i\u017c czytywa\u0142 sporo z tego, co zosta\u0142o po mistykach Ko\u015bcio\u0142a: cho\u0107by pisma \u015bw. Teresy z \u00c1vili, \u015bw. Jana od Krzy\u017ca \u2013 on wr\u00f3ci: ni\u017cej. To wa\u017cne.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Zbigniew Makowski \u201eNic<\/strong>\u201d
zbiory + foto: System MUZA, Muzeum Narodowe w Warszawie; papier; wys. 14 cm, szer. 19 cm<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Czyli: nie ma nic. Nie ma ducha, o Panu Bogu nawet nie wspominaj\u0105c. A wi\u0119c albo o tym dole (pustce, braku\u2026) nie my\u015ble\u0107 \u2013 albo go zasypa\u0107. I tu zaczyna si\u0119 \u201ewype\u0142nianie pustki\u201d a nawet \u201epustek\u201d r\u00f3\u017cnych: metafizycznych \u2013 cokolwiek to znaczy, mo\u017ce nic. Ale i (a mo\u017ce przede wszystkim?) domowych, uczuciowych. Te\u017c spo\u0142ecznych: st\u0105d karykaturalny, nadgorliwy marksizm-leninizm-stalinizm<\/a><\/strong> jego \u2013 a te\u017c kole\u017canek oraz koleg\u00f3w \u2013 z pocz\u0105tku lat 50. jak s\u0105dz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Zanotujmy tylko: ZbM czytywa\u0142 mn\u00f3stwo antykleryka\u0142\u00f3w, ateist\u00f3w-ironist\u00f3w; a i mnie tymi lekturami p\u00f3\u017aniej zarazi\u0142: Voltaire\u2019a, Anatola France\u2019a \u2013 a bo i rozdzia\u0142 o naradzie w Raju w \u201eWyspie pingwin\u00f3w<\/a><\/strong>\u201d jest boski \u2013 oczywi\u015bcie Andr\u00e9 Gide\u2019a, te\u017c Ko\u0142akowskiego bajeczki: \u201eKlucz niebieski<\/a><\/strong>\u2026\u201d. Te lektury: wype\u0142niacz<\/em>. Deklaracja. Sprzeciw.

Ale \u017ce w\u0142a\u015bnie nadchodz\u0105 lata 60. \u2013 w PRL tak jako\u015b po 1956 roku ju\u017c \u2013 i walka z Ko\u015bcio\u0142em, z religi\u0105 zaczyna by\u0107 nieco d\u00e9mod\u00e9<\/em>\u2026 Szukajmy innych idea\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\n

Beckett akcentowa\u0142 wag\u0119 pustki. Nie tylko tej powsta\u0142ej po \u015bmierci Boga.<\/em> Pustki egzystencji: staro\u015bci, ciszy, znikania.<\/em>
Julian Kornhauser<\/a><\/strong> \u201eR\u00f3\u017cewicz i Beckett\u201d (2006)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

P\u00f3\u017aniej, w latach 70. Zbigniew sam zapisze kilka razy w r\u00f3\u017cnych miejscach zdanie mniej wi\u0119cej takie:
Kiedy oko\u0142o roku 1960 znalaz\u0142em si\u0119 na pustyni<\/a><\/strong><\/em>\u2026 Tu z ksi\u0105\u017ceczki \u201eAlfabet czyli korzenie wszech\u015bwiata\u201d, 1975; ale s\u0105 i inne notki. Nic doda\u0107 \u2013 bo tego, \u017ce nie idzie o fizyczn\u0105 pustyni\u0119 \u2013 nie musz\u0119: w 1960<\/a><\/strong> wyje\u017cd\u017ca\u0142 tylko do o\u015brodka przeciwgru\u017aliczego w Maciejowcu<\/a><\/strong>, na d\u0142u\u017cej \u2013 jak pisze w li\u015bcie do Barbary.
Wype\u0142nia\u0142 p\u00f3\u017aniej (to co\u015b<\/strong><\/em>, ten brak<\/em>) na papierze<\/a><\/strong>. Sztuka jako terapia (Freud przecie\u017c). Sztuka jako nieudolne (?) poszukiwanie. Kompensacja. Terapia. (Niczego efektom tej aktywno\u015bci nie odbieraj\u0105c oczywi\u015bcie: niekiedy s\u0105 wielkie.)<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Zbigniew Makowski \u201ePrzez drzewo, przez studni\u0119, przez ko\u0142owr\u00f3t<\/strong>\u2026\u201d
zbiory + foto: System MUZA, Muzeum Narodowe w Warszawie
(papier; wys. 71,3 cm, szer. 52,6 cm)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ale ZbM nie by\u0142 intelektualist\u0105 \u2013 cho\u0107 wielu tak m\u00f3wi, pisze. By\u0142 szalenie wra\u017cliwy oraz osza\u0142amiaj\u0105co pracowity. A te\u017c ch\u0142on\u0105\u0142 jak g\u0105bka: obrazy, emocje, pogl\u0105dy, muzyk\u0119, intuicje innych\u2026 I szybko, mo\u017ce zbyt pr\u0119dko niekiedy \u2013 przerabia\u0142 je na \u201ew\u0142asne\u201d\u2026
Mn\u00f3stwo te\u017c (wspomina\u0142em) czyta\u0142. Cz\u0119sto rzeczy dziwne, niebanalne: \u017cy\u0142 w ksi\u0105\u017ckach. Cho\u0107 z latami coraz rzadziej powie\u015bci. Nie. \u017byciorysy, pami\u0119tniki, bajki, mitologie: nie tylko europejskie. Sporo filozofii, wiemy.
Ale i popularnonaukowe: o fizyce, kosmologii\u2026 Te\u017c matematyka, przede wszystkim geometria: \u201eLilavati<\/a><\/strong>\u201d Szczepana Jele\u0144skiego<\/a><\/strong> to tylko pocz\u0105tek drogi.
Chcia\u0142 by\u0107 \u201ekoleg\u0105\u201d Homera, Dantego, Ezry Pounda, kogo tam jeszcze. Tytanem wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Nie on jeden przecie\u017c.<\/p>\n\n\n\n

\n

Strawi\u0144ski (\u2026) od tej chwili b\u0119dzie powtarza\u0142, \u017ce ten animowany film muzyczny<\/em> (\u201eFantazja<\/a><\/strong>\u201d Walta Disneya, 1940 \u2013 mr m.) wykorzystuj\u0105cy m.in. muzyk\u0119 Bacha, Bethoveena, Czajkowskiego, Musorgskiego i jego<\/em> samego \u2013 dostatecznie uhonorowanego w przekonaniu Disneya jako jedyny \u017cyj\u0105cy kompozytor w tym gronie \u2013 w \u017cadnej mierze nie wyra\u017ca jego artystycznych intencji, \u017ce jest<\/em> on wr\u0119cz \u201ezbrodni\u0105\u201d dokonan\u0105 na jego muzyce.<\/em>
(George \u2013 mr m.) Balanchine, kt\u00f3rego dowiadczenia zawodowe w Hollywood nie by\u0142y \u0142atwiejsze, ni\u017c to, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 udzia\u0142em Strawi\u0144skiego, mia\u0142 si\u0119 wyrazi\u0107 ironicznie o postawie kompozytora, kt\u00f3ry chcia\u0142 aby w \u201efabryce sn\u00f3w\u201d sowicie go op\u0142acano, ale aby \u201enie da\u0142o si\u0119 go kupi\u0107\u201d.<\/em>
Tomasz Majewski<\/a><\/strong> \u201eNiebezpieczne zwi\u0105zki \u2013 Strawi\u0144ski i Hollywood\u201d (2014)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

I powt\u00f3rzmy \u2013 przecie\u017c to nasz mit Artysty jako neo-boga: odziedziczony po rewolucji francuskiej, po romantykach, po Nietzschem, kt\u00f3ry najskuteczniej \u2013 gdy\u017c przys\u0142owiowo \u2013 Boga<\/em> zabi\u0142<\/em>. \u201eSztuka po ko\u0144cu sztuki\u201d\u2026 Szkoda czasu, wiele razy by\u0142o<\/a><\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\n

Tylko B\u00f3g-Artysta jest usprawiedliwiony, poniewa\u017c jego czyny \u017cadnego usprawiedliwienia nie potrzebuj\u0105.<\/em>
Konrad Paul Liessmann<\/a><\/strong> \u201eSztuka po ko\u0144cu ko\u0144ca sztuki. Refleksje o czekaniu na estetyczne zbawienie\u201d (2004\/2006<\/strong><\/a>)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

By\u0142 te\u017c ZbM wieloma osobami w Jednej. A religia<\/em> psychoanalizy<\/a><\/strong> (rozwin\u0105\u0107? po co: liczni rozwijali cz\u0119sto) pomog\u0142a mu to usprawiedliwi\u0107. Pogodzi\u0107 si\u0119 \u2013 mimo trudno\u015bci znanych rodzinie a\u017c za dobrze. W tej nieustannej walce o jedno\u015b\u0107, walce Osoby w nim, walce naturalnej, prowadzonej przez nas (mo\u017ce?) wszystkich i (chyba) zawsze.
A on przesta\u0142 walczy\u0107 (co by\u0142o b\u0142\u0119dem). S\u0105dz\u0119: bo go \u2013 os\u0105dzam.<\/em>
A gdy przestajesz o to walczy\u0107 \u2013 wariujesz. (Tak prosto. Prostacko? Mo\u017ce. Ale tak to dzi\u015b widz\u0119.)
Oraz: znacz\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 jego Osoby (os\u00f3b?) zaakceptowa\u0142a szale\u0144stwo. Bowiem momentami pomaga\u0142o w tw\u00f3rczo\u015bci. Te\u017c znane mechanizmy: insania pingens<\/a><\/strong><\/em>, Hans Prinzhorn, Alfred Bader\u2026 (Oraz \u201earteterapia\u201d, modny termin.)<\/p>\n\n\n\n

\n

Sztuka to nie tworzenie \u201epi\u0119knych\u201d dzie\u0142, ale kreowanie przez artyst\u0119 \u015bwiata, kt\u00f3ry (\u2026) jest dla\u0144 spraw\u0105 \u017cycia i \u015bmierci. Tak te\u017c zdaniem<\/em> (Hanny<\/a><\/strong> \u2013 mr m.) Segal <\/a><\/strong>nale\u017cy rozumie\u0107 s\u0142ynne powiedzenie Cezanne\u2019a, \u017ce jego malarstwo to pr\u00f3ba zapracowania na zbawienie.<\/em>
Pawe\u0142 Dybel<\/a><\/strong> \u201eFreud i Segal; o literaturze i sztuce\u201d (2011)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\"m\u0142ody<\/a><\/figure>
\n

Odczucie pustki pozna\u0142 zapewne wcze\u015bnie. Nie miejsce, by rzecz analizowa\u0107: bo trzeba wtedy jego dom, rodzin\u0119 i czasy, w jakich przysz\u0142o mu dorasta\u0107. Zbyt wiele tu niewiadomych. A i zbyt wiele bana\u0142\u00f3w by\u015bmy napisali.
Annopol<\/a> <\/strong>z dzieci\u0144stwa<\/a><\/strong>, twierdz\u0119, by\u0142 wa\u017cniejszy w jego \u017cyciu nawet \u2013 jak wojna. Cho\u0107 ta te\u017c, co oczywiste.<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

I tak (powt\u00f3rzmy) zape\u0142nia\u0142 pustk\u0119 ca\u0142e \u017cycie: najpierw \u201epost\u0119pem spo\u0142ecznym<\/a><\/strong>\u201d, p\u00f3\u017aniej dekoracyjnymi pracami lat 60<\/a><\/strong>. i pustymi krajobrazami (oraz \u201ekrajobrazami\u201d) z lat 70<\/a><\/strong>. \u2013 a\u017c wreszcie wspomnieniami, obrazami, pejza\u017cami z dzieci\u0144stwa, m\u0142odo\u015bci. To zawsze \u2013 i do ko\u0144ca. \u00c9criture automatique.<\/em>

I \u2013 s\u0105dz\u0119 \u2013 w sztuce (bo nie w \u017cyciu, patrz: wiele os\u00f3b w jednej Osobie, Jung, \u201eartysta we mnie<\/a><\/strong>\u2026\u201d) jako\u015b pogodzi\u0142 si\u0119 z t\u0105 pustk\u0105 = w p\u00f3\u017anych pracach. Tam (momentami) znika horror vacui<\/a><\/strong><\/em> \u2013 a zostaje pi\u0119kna forma<\/a><\/strong>. Kt\u00f3ra ratuje (te\u017c i nas) przed rozpacz\u0105. Forma (cz\u0119sto) pe\u0142na pustki<\/a><\/strong>: deklaracja jaka\u015b. Zgoda, koniec buntu. Chyba.<\/p>\n\n\n\n

\n

Przestrze\u0144 w przypadku plastycznych ilustracji zasady horror vacui <\/strong>jest wype\u0142niona w ca\u0142o\u015bci wa\u017cnymi elementami rzeczywisto\u015bci, tym, co istotne. Pozostawienie skrawka wolnej przestrzeni mog\u0142oby dopuszcza\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 braku uporz\u0105dkowania \u015bwiata przez cz\u0142owieka, braku panowania nad nim. Zasada horror vacui poprzez realizacje zaklina \u015bwiat, a ludzki ogl\u0105d \u015bwiata szuka w nich swego potwierdzenia. (\u2026)<\/em>
Analogicznie jest w przypadku realizacji zenistycznego poj\u0119cia pustki<\/strong>. I tu mamy do czynienia z porz\u0105dkowaniem poprzez wskazanie tego, co istotne \u2013 pustki. Pustka za\u015b jest \u2013 o czym by\u0142a mowa \u2013 pe\u0142ni\u0105 mo\u017cliwo\u015bci. Pojawia si\u0119 pytanie, czy pustka jako zasada rzeczywisto\u015bci, b\u0119d\u0105ca potencjaln\u0105 pe\u0142ni\u0105, nie jest specyficznym rodzajem zasady horror vacui?<\/em>
Maria Go\u0142\u0119biewska<\/a><\/strong> \u201ePoj\u0119cie pustki w estetyce buddyjskiej a horror<\/em> vacui<\/em>\u201d (1990)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>
\n

A wi\u0119c buddyjska pustka? Klaszcz\u0105c jedn\u0105 d\u0142oni\u0105? Nie przesadzajmy: Zbigniew raczej tybeta\u0144skim buddyzmem si\u0119 karmi\u0142; a nie tym od  najpe\u0142niejszej<\/em> \u2013 cokolwiek to znaczy, wiadomo: nic<\/strong><\/em> \u2013 pustki: nie zen. Tantryzmu form\u0105 \u201edekoracyjn\u0105\u201d. Jedn\u0105 z wa\u017cniejszych kupionych ksi\u0105\u017cek \u2013 sta\u0142a jeszcze na Krakowskim w wyd. niemieckoj\u0119zycznym w pierwszym rz\u0119dzie p\u00f3\u0142ek wyeksponowana; p\u00f3\u017aniej ZbM dokupi\u0142 (chyba) te\u017c i angloj\u0119zyczne \u2013 by\u0142 album \u201eTantra Art<\/a><\/strong> its philosophy & physics\u201d, autor: Ajit Mookerjee (1967).<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

\n

Ksi\u0105\u017cka niezwykle wa\u017cna w momencie publikacji, obecnie prawie zapomniana.<\/em>\u2026
(POPT<\/a><\/strong> Book shop)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Ot, drobiazg: ale si\u0142a projektu obwoluty<\/a><\/strong> \u2013 ona wisia\u0142a u mnie, ZbM wyrzuca\u0142 obwoluty z jakiego\u015b powodu, zabiera\u0142em je \u2013 by\u0142a pot\u0119\u017cna. A dalej i \u015brodka: dzi\u015b \u0142atwo zna\u0107, ca\u0142y album wskanowany: w Internet Archive cho\u0107by. Wtedy rarytas. Ksi\u0105\u017cka budzi\u0142a podziw go\u015bci. A Zbigniewa mocno inspirowa\u0142a, wystarczy por\u00f3wna\u0107 z pracami. Mam te\u017c wra\u017cenie, cho\u0107 pami\u0119\u0107 zawodna, \u017ce nawet jeszcze przed 1967<\/a><\/strong> rokiem (1966?) mia\u0142, dosta\u0142 ZbM na \u201eTargach Ksi\u0105\u017cki\u201d w PKiN reklam\u00f3wk\u0119<\/a><\/strong> tego albumu, druk 1:1 z kilkoma (-nastoma?) stronami z niego \u2013 pami\u0119tam lu\u017ane reprodukcje. Ale.<\/p>\n\n\n\n

\n

Bowiem je\u015bliby chcie\u0107 \u2013 a chcemy? \u2013 \u00f3w buddyzm zg\u0142\u0119bia\u0107\u2026 Ten Zbigniewowy \u2013 to w\u0142a\u015bnie wad\u017crajana<\/a><\/strong> (Vajrayana), diamentowy w\u00f3z czy jak on si\u0119 nazywa: bogactwo tantrycznej praktyki (cho\u0107 mo\u017ce lepiej napisa\u0107: teorii).
I nawet figurki r\u00f3\u017cne: Jamy<\/a><\/strong> (Yama) czy Vajradaki<\/a><\/strong> pojawiaj\u0105 si\u0119 na obrazach (g\u0142\u00f3wnie w latach 70<\/a><\/strong>.), zwykle malowane \u201ez natury\u201d \u2013 z jego kolekcji one; jedna obok.
Oraz ich seksualno\u015b\u0107, formy niekiedy \/ wtedy szokuj\u0105co odwa\u017cne\u2026 Pami\u0119tajmy \u2013 to Polska ludowo-gomu\u0142kowska, socjalistycznie puryta\u0144ska: tow. Gomu\u0142ce nawet za du\u017cy<\/em> dekolt Kaliny J\u0119drusik w \u201eKabarecie Starszych Pan\u00f3w\u201d przeszkadza\u0142, znane rzeczy.<\/p>\n<\/div>

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n
\n

P\u00f3\u017aniej o Z.M., kt\u00f3remu, zdaniem pana <\/em>(Aleksandra \u2013 mr m.) Henisza<\/a><\/strong>, stoi na przeszkodzie brak szerszych horyzont\u00f3w umys\u0142owych \u2013 jest ubogi intelektualnie, zmarnowa\u0142 sw\u00f3j talent, nie b\u0119dzie mia\u0142 si\u0142y, aby p\u00f3j\u015b\u0107 dalej. Podobno znakomicie sprzedaje, lecz du\u017ce pieni\u0105dze, jakie posiada, nie s\u0105 zdaniem pana Henisza g\u0142\u00f3wn\u0105 przeszkod\u0105. Jego dalszy rozw\u00f3j uniemo\u017cliwia powierzchowno\u015b\u0107, dekoracyjno\u015b\u0107, brak zrozumienia dla znaczenia u\u017cywanej symboliki. Z tego ju\u017c si\u0119 nie podniesie. Potrzebuje on <\/em>cour d\u2019admirateurs<\/a><\/em><\/strong>, co mu tak\u017ce nie pomaga.<\/em>
Stanis\u0142aw Fija\u0142kowski<\/a><\/strong> \u201eNotatnik Paryski\u201d (1965) wyd. 2022<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\"Zbigniew<\/figure>
\n

A bo mo\u017ce to nie \u201epustka\u201d \u2013 a \u201eniebyt\u201d? Nie wiem, pustka brzmi m\u0105drzej. Tam, w tej bezprzestrzeni czaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne Demony, pisa\u0142 w \u201eDziennikach\u201d, cytowa\u0142em w \u201ePodr\u00f3\u017cy\u2026\u201d jeden przypadek: \u0142\u0105czy\u0142 mi si\u0119 z jego obrazem dyplomowym<\/a><\/strong> (1956).
Jeden ze szkic\u00f3w do dyplomu, nie ten; ale \u2013 tu obok.
A wi\u0119c mo\u017ce to tybeta\u0144skie bardo<\/a><\/strong><\/em>, jaki\u015b jego rodzaj? Nie b\u0105d\u017amy drobiazgowi, stan mi\u0119dzy<\/em>. Lub nawet zwyczajne piek\u0142o.

Do\u015b\u0107 udziwniania, cho\u0107 to w jego stylu przecie\u017c. Lubi\u0142 dziwno\u015b\u0107. (I ba\u0142 si\u0119 jej.)<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

\n

Straszne: co jest boj\u0119 si\u0119. Bardzo boj\u0119 si\u0119. \u2013 ta muzyka. z drzwi wychodzi kto\u015b. Jest straszny. Uciekam st\u0105d.
Przesz\u0142o, tylko niepok\u00f3j. Nie, zobaczy\u0142em widmo przysz\u0142o\u015bci: szale\u0144stwo.<\/em>
notatka Zbigniewa bez daty (ok. 1956), cyt. w: mr makowski \u201ePodr\u00f3\u017c do \u015brodka mojego ojca<\/a><\/strong>\u2026\u201d (str. 217)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Ta Posta\u0107 w drzwiach: mo\u017cnaby\u2026 (Ale mo\u017ce nie dzi\u015b, nie komplikujmy tego jeszcze bardziej.)<\/p>\n\n\n\n

A na\u015bladowcy Zbigniewa? Ci kolejni, pomniejsi szatani? C\u00f3\u017c, mia\u0142. Ale czy sam nie przetwarza\u0142 innych? Oczywi\u015bcie! Bana\u0142y. Cho\u0107 on \u201etrawi\u0142\u201d cudze inspiracje lepiej \u2013 powiem, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 m\u0105 ulubion\u0105 metafor\u0105 Paula Val\u00e9ry<\/a><\/strong>\u2019ego: oryginalno\u015b\u0107 to tylko kwestia \u017co\u0142\u0105dka.<\/em>
Bowiem gdyby zaj\u0105\u0107 si\u0119 (\u201enaprawd\u0119\u201d) duchowo\u015bci\u0105 \u2013 musieliby\u015bmy zainteresowa\u0107 si\u0119 Andrzejem Meissnerem<\/a><\/strong>: nie jego pracami (rze\u017aby-obiekty: genialne) \u2013 ale tym, co robi\u0142 p\u00f3\u017aniej. \u017be zosta\u0142 mnichem.
A chodzili wcze\u015bniej razem po Pary\u017cu, Meissner i Makowski, przez chwil\u0119 jedn\u0105 drog\u0105, kr\u00f3tko.
Ale nas nie interesuje to, co p\u00f3\u017aniej<\/em>, bo chcemy wype\u0142ni\u0107 nasz\u0105<\/strong> pustk\u0119 = pracami Meissnera, Makowskiego, kogo jeszcze. Sztuk\u0105, obiektami. Aby\u015bmy i my zapomnieli.
Dlatego interesuje nas ZbM, a p\u00f3\u017aniej (czy wcze\u015bniej) jego na\u015bladowcy: Urszula Broll, Urbanowicz \u2013 czy nieudany, grafoma\u0144ski kopista Waniek; oni bowiem robi\u0105 (\u201etworz\u0105\u201d czy \u201eprodukuj\u0105\u201d) takie wype\u0142niacze<\/em>, o kt\u00f3rych mo\u017cna pisa\u0107, kt\u00f3rymi mo\u017cna handlowa\u0107. <\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Zbigniew Makowski \u201e10-11 IV 1983 (rana erat \u017caba)<\/strong>\u201d
praca (+ foto) w zbiorach Muz. Narodowego we Wroc\u0142awiu \u2013 nazwy dla prac: moje<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>
Zbigniew Makowski \u201e2 XI 1982<\/strong>\u201d
praca (+ foto) w zbiorach Muz. Narodowego we Wroc\u0142awiu \u2013 nazwy dla prac: moje<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Ale przecie\u017c obraz, malowanie \u2013 a wi\u0119cej: forma<\/a><\/strong> (powt\u00f3rzmy) \u2013 to te\u017c metoda, by nic nie m\u00f3wi\u0107<\/a><\/strong>. Wyj\u015b\u0107 poza s\u0142owa, poza poj\u0119cia<\/em> mo\u017ce nawet (nie wiem, czy rozr\u00f3\u017cniam). Tylko dlaczego wtedy pan malarz ma m\u00f3wi\u0107 o sztuce? Po co? Dla s\u0142awy? Dla sprzeda\u017cy? 
Same pytania.<\/p>\n\n\n\n

\n

Niejednokrotnie podziwia\u0142em niekt\u00f3re wywody teoretyczne artyst\u00f3w czy publicyst\u00f3w. Wydaje mi si\u0119 jednak, \u017ce pomi\u0119dzy obrazem i widzem jest za du\u017co druku.<\/em>
Artur Nacht-Samborski<\/a><\/strong> \u201eRyzyko umiaru\u201d (2012)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Czy takie zape\u0142nianie pustki jest \u201educhowo\u015bci\u0105\u201d? Chyba tak. Cho\u0107 cho\u0107by tylko Marcin Luter, cytowany na pocz\u0105tku \u2013 by si\u0119 z tym (chyba) nie zgodzi\u0142. 
Ale bo mo\u017ce jednak lepiej robi\u0107 sto\u0142y? Te s\u0105 potrzebne wszystkim \u2013 a sztuka tylko nielicznym. 
I czy jest potrzebna? Meissnerowi przesta\u0142a by\u0107, Zbigniewowi by\u0142a potrzebna do ko\u0144ca; i coraz bardziej.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Zb. Makowski \u201eAlbum rzeczy r\u00f3\u017cnych<\/strong><\/a>\u201d (strony z ksi\u0105\u017cki, 1960)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>
Zb. Makowski \u201eAlbum rzeczy r\u00f3\u017cnych<\/a><\/strong>\u201d (strony z ksi\u0105\u017cki, 1960)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>
Zb. Makowski \u201eAlbum rzeczy r\u00f3\u017cnych<\/a><\/strong>\u201d (strony z ksi\u0105\u017cki, 1960)<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n
\n

\u201eZape\u0142nianie\u201d pustki jest cz\u0119sto ucieczk\u0105 przed rzeteln\u0105 m\u0105dro\u015bci\u0105. Nieprzypadkowo na drodze do szczytu do\u015bwiadczenia Boga \u015bw. Jan od Krzy\u017ca odkrywa\u0142 bolesne do\u015bwiadczenie \u201enocy ciemnej\u201d. Pozostawmy psychologom rozpatrywanie, czym jest do\u015bwiadczenie pustki wewn\u0119trznej. Nam wystarczy odkrycie, \u017ce do\u015bwiadczenie pustki jest przejawem intuicji niebytu. <\/em>
Jan Wadowski<\/a><\/strong> \u201eRewindykacja Intuicji. Wybrane aspekty filozoficznej i teologicznej interpretacji zagadnienia\u201d (2013)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Znam artyst\u00f3w (Rafa\u0142 R\u0119kosiewicz<\/a><\/strong>), kt\u00f3rzy porzucili tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u2013 dla stolarki w\u0142a\u015bnie. I innych, kt\u00f3rzy chcieli. C\u00f3\u017c: szukanie.<\/p>\n\n\n\n

\n

Fenomenologiczno-hermeneutyczne kryteria nocy ciemnej zaproponowane przez \u015bw. Jana od Krzy\u017ca nie tylko maj\u0105 charakter teologiczny, ale tak\u017ce s\u0142u\u017cy\u0142y do odr\u00f3\u017cnienia owego kryzysu duchowego od melancholii \u2014 a ta nie pokrywa si\u0119 z dzisiejszym rozumieniem depresji.<\/em>
Jacek Prusk<\/a><\/strong> \u201ePsychologiczne korelaty pustki wewn\u0119trznej: studium przypadku\u201d (2016)<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Zbigniew Makowski \u201eTrzy ciemne noce<\/strong>\u201d \u2013 praca z\u0142o\u017cona (i zszyta) z innych:
z 1954 i 1995 roku co opisane; zapewne w roku 2012; dzi\u015b w mych zbiorach
\u2013 a na akwareli z 1954 roku ul. Kozia w W-wie, p\u00f3\u017aniejszy adres ZbM (1959-69)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

A przecie\u017c i ZbM sta\u0142 si\u0119 takim p\u00f3\u0142-mnichem, zamkn\u0105\u0142 si\u0119 w mikro\u015bwiecie: na Mokotowskiej. Paradoksalnie (lecz czy aby? nie wiem) zreszt\u0105 wzmacnia\u0142 t\u0119 pustk\u0119 wok\u00f3\u0142 siebie: odsuwaj\u0105c si\u0119 od ludzi \u2013 od przyjaci\u00f3\u0142 i \u201eprzyjaci\u00f3\u0142\u201d<\/em> \u2013 jak napisa\u0142 jeszcze w po\u0142owie lat 60. w \u201eDzienniku\u2026\u201d. Od \u015bwiata, od rodziny. Tylko czy to zdrowe, ponownie spytajmy?
Nie wiem, znaczy: wiem. 
Nie. 
\u201eA tatu\u015b musi\u2026\u201d \u2013 m\u00f3wi stary dowcip (?) o tatusiu, kt\u00f3ry zabiera dziecko do knajpy, daje mu pierwsz\u0105 w\u00f3dk\u0119 do spr\u00f3bowania, dziecko si\u0119 wzdryga, tatu\u015b pyta: \u2013 Dobre? <\/em>A dziecko odpowiada, \u017ce oczywi\u015bcie: \u2013 brrr! Ohydne<\/em>.
A tatu\u015b musia\u0142. On pierwszy opowiedzia\u0142 mi ten dowcip i to jest chyba niez\u0142a pointa.
mr m.<\/p>\n\n\n\n

ps.
\"\" \"\"<\/a> Niekt\u00f3re z tutejszych w\u0105tk\u00f3w rozwijam (streszczam?) i w mej ostatniej (2025) ksi\u0105\u017cce: \u201eObok. Tom drugi<\/a><\/strong>\u201d. To publikacja ju\u017c nie o muzyce, zapewne te\u017c niszowa: tylko 200 egz. i wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich \u2013 dla bohater\u00f3w (\u201ewsp\u00f3\u0142autor\u00f3w\u201d) pude\u0142kowej i hermetycznej mocno: s\u0105dz\u0119 \u2013 opowie\u015bci. Wspominam w niej i nasz \u2013 z Mariuszem Malinowskim<\/a><\/strong> napisany \u2013 scenariusz kr\u00f3tkiego (gdyby powsta\u0142) filmu \u201eStrach przed pustk\u0105\u201d (1980)\u2026<\/p>\n\n\n\n

\n
[co z t\u0105 G\u0142ow\u0105 masz, co.]<\/a><\/blockquote>